ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ
Ὑπεύθυνη ἔκδοσης: Δρ Μαρία Καμηλάκη Γενικὴ Ἐπιμέλεια: Ἕλλη Δρούλια Ἐπιμέλεια - Διορθώσεις: Ἰουλιανὴ Θεοδόση Σχεδιασμός-Σελιδοποίηση: Δημήτρης Ζαζᾶς Σύνθεση ἐξωφύλλου: Ξένια Χατζηαγελλῆ Α΄ Ἔκδοση: Δεκέμβριος 2021 Ἐπανέκδοση: Ἰανουάριος 2023 Ἐκτύπωση-Βιβλιοδεσία: Διεύθυνση Ἐκδόσεων & Ἐκτυπώσεων τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων © ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ Τηλ.: 210 370.72.27, fax: 210 370.72.94 e-mail: reference@parliament.gr ISBN (set): 978-960-560-206-2 ISBN (Α΄ τόμος): 978-960-560-207-9
ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ ΤΟΜΟΣ Α΄ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΘΗΝΑ 2023
Στὴν μνήμη τοῦ Μάνου Χαριτάτου Πάντα μὲν γὰρ μεταβάλλεται, ἀπόλλυται δὲ οὐδὲν Ὀβιδίου Μεταμορφώσεις 15, 165 μτφρ. Μάξιμου Πλανούδη
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Προλογικὰ ........................................................................................................... 11 Εὐχαριστίες ......................................................................................................... 15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ............................................................................................................. 23 Ἐφημερίδα ἢ περιοδικό; Ἕνα μετέωρο ἐρώτημα ............................................. 32 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΤΟ 1863 ....................................................................... 41 ΤΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ, ΟΙ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΤΟΥΣ ............................. 54 Περιοδικό: ἕνας νέος πολυφωνικὸς κόσμος ....................................................... 59 Ἐμεῖς καὶ οἱ Ἄλλοι ............................................................................................ 64 Ὁ Χῶρος καὶ ὁ Χρόνος .................................................................................... 73 Τὸ «Οἰκονομικὸν Ζήτημα» ................................................................................ 80 Ἀναζητώντας Συνδρομητὲς............................................................................... 82 «Ἐν τῷ ἐμπορίῳ τῆς δημοσιογραφίας» .............................................................. 98 Χορηγοὶ καὶ Ἀρωγοὶ ....................................................................................... 104 ΤΑ ΛΗΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ .................................................................... 112 Τίτλοι καὶ Ὑπότιτλοι ...................................................................................... 113 Οἱ Ἐκδότες καὶ οἱ Συνεργάτες τους ................................................................. 122 Ὀνομάτων ἐπίσκεψις ...................................................................................... 129 Μότο: Ὑπογραφὴ ταυτότητας ....................................................................... 139 Γραφεῖα καὶ Τυπογραφεῖα .............................................................................. 142 Κυκλοφορία καὶ Περιοδικότητα τῆς ἔκδοσης .................................................. 153 Τὸ Σχῆμα ....................................................................................................... 157 Οἱ Συνδρομὲς καὶ οἱ Πωλήσεις ........................................................................ 158 Ἀπὸ τὸν κόσμο τῶν βιβλιοθηκῶν στὸ ψηφιακὸ σύμπαν ................................... 171 Βιβλιογραφία .................................................................................................. 173 Σχόλια ............................................................................................................ 173 Βιβλιογραφία ..................................................................................................... 175 Συντομογραφίες ............................................................................................... 197 Εὑρετήρια Ἐκδότες ........................................................................................................ 203 Τυπογραφεῖα ................................................................................................ 213 Τόποι ............................................................................................................ 219
YZ Οἱ ἀριθμοὶ δίπλα στὶς εἰκόνες παραπέμπουν στὰ λήμματα τοῦ Β´ τόμου
ΠΡΟΛΟΓΙΚΑ Ὁ Τύπος ἀποτελεῖ σπουδαῖο ἐργαλεῖο. Ἀποτυπώνει τὴν ὁρμὴ καὶ τὸν παλμὸ τῆς ἐπικαιρότητας. Ἐνημερώνει γιὰ τὰ σημαντικὰ καὶ ἀσυνήθιστα. Πληροφορεῖ, ἀναλύει, ἐκπαιδεύει. Ἀφηγεῖται ἱστορίες ἀνθρώπων καὶ γεγονότων. Προσφέρει πολλαπλὲς ματιές, στατιστικὰ δεδομένα. Καὶ κάθε ἐποχὴ ἔχει τὸν ἀντίστοιχό της Τύπο μέσα ἀπὸ τὶς ἐπιλογές της, ὅπου καθοριστικὸ ρόλο ἔχει παίξει καὶ συνεχίζει νὰ παίζει ἡ ἐξέλιξη τῆς τεχνολογίας. Κυρίως, ὅμως, χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν διάδραση, τὴν ἐνεργητικὴ σχέση μεταξὺ τῶν φορέων ποὺ ἐπιδροῦν στὴν διαμόρφωση τῆς κοινῆς γνώμης καὶ τῶν φορέων ποὺ δέχονται ἐπιδράσεις, ἄμεσες καὶ ἔμμεσες, δρώντας καὶ ἀντιδρώντας. Ἀλλὰ ἂν καὶ ὁ Τύπος προκαλεῖ τὸ ἔντονο καὶ ἀμείωτο ἐνδιαφέρον τῆς ἐρευνητικῆς κοινότητας καὶ τοῦ γενικοῦ κοινοῦ, ἰδιαίτερα ἀπὸ τὴν ὥρα ποὺ ἔγινε συνείδηση ἡ σημασία του καὶ κατατάχθηκε μεταξὺ τῶν πρωτογενῶν πηγῶν τῆς ἱστορικῆς ἔρευνας, ἡ ὁλοκληρωμένη, συνολικὴ καὶ λεπτομερὴς ἀποτύπωσή του παραμένει ζητούμενο γιὰ τὴν ἑλληνικὴ πραγματικότητα. Τὸ τεκμηριωτικὸ αὐτὸ κενὸ δὲν ἔχει ἕως σήμερα καλυφθεῖ, παρ’ ὅλο ποὺ ἔχουν καταβληθεῖ κατὰ καιροὺς διάφορες προσπάθειες συστηματικοῦ χαρακτήρα, μεμονωμένες καὶ συντονισμένες. Ἡ Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων διαθέτει μιὰ σημαντικὴ λειτουργικὴ Συλλογὴ Ἡμερησίου καὶ Περιοδικοῦ Τύπου, γιὰ τὴν ὁποία μερίμνησε ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ τῆς ἵδρυσής της τὸ 1844, ἐφόσον ὁ Τύπος ἀποτελοῦσε τὴν κύρια πηγὴ πληροφόρησης τῆς ἐπικαιρότητας γιὰ τοὺς βουλευτές. Συγκροτεῖται ἀπὸ τὶς ἐφημερίδες: ἡμερήσιες, ἑβδομαδιαῖες, μηνιαῖες, τῆς περιφέρειας, τῆς ὁμογένειας, καὶ ἄλλες πιὸ νέες κατηγορίες ὑπὸ ἀνάπτυξη, ὅπως γιὰ παράδειγμα ὁ σχολικὸς τύπος, free press, ὁ τύπος ἐθνικῶν μειονοτήτων ἐγκατεστημένων στὴν Ἑλλάδα, ὁ ἠλεκτρονικὸς τύπος. Καὶ ἀπὸ τὰ περιοδικά, τῶν ὁποίων οἱ κατηγορίες ἀντιστοιχοῦν σὲ ὅλα τὰ ἐπιστημονικὰ πεδία καὶ τίτλους ποὺ στοχεύουν στὴν ἱκανοποίηση κάθε εἴδους πληροφοριακῆς καὶ ψυχαγωγικῆς ἀνάγκης. Ἡ Συλλογὴ τῶν ἑλληνικῶν περιοδικῶν τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς εἶναι ἐθνικὴ παρακαταθήκη καὶ ἔχει ἐνισχύσει πολλὰ σύγχρονα ἐρευνητικὰ προγράμματα. Μεταξὺ ἄλλων ἔχουν πραγματοποιηθεῖ μαζικὲς ψηφιοποιήσεις γιὰ λογαριασμὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λογοτεχνικοῦ καὶ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου (ΕΛΙΑ) μὲ πρωτοβουλία τοῦ Μάνου Χαριτάτου, ψηφιοποιήσεις περιοδικῶν σειρῶν γιὰ λογαριασμὸ τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Ἀνωτάτης Σχολῆς Καλῶν Τεχνῶν, τοῦ Πανεπιστημίου Πατρῶν καὶ τοῦ Ἰνστιτούτου Ἐκπαιδευτικῆς Πολιτικῆς. Ὁ πρῶτος καὶ ἕως σήμερα μοναδικὸς κατάλογος τῶν ἑλληνικῶν περιοδικῶν τῆς Βιβλιοθήκης καταρτίστηκε τὸ 1900 ἀπὸ τὸν Σ.Ε. Στάη. Μετὰ ἀπὸ 121 χρόνια παρουσιάζεται νέα ὁλοκληρωμένη καταγραφή, ποὺ στόχο ἔχει νὰ ἀποτυπώσει συνολικὰ τὰ ἑλληνικὰ περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰ. καὶ νὰ σημειώσει σὲ ποιὲς ἑλληνικὲς βιβλιοθῆκες ἀποθησαυρίζονται, μὲ πρώτη ἐκείνη τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς. Τὸ παρὸν ἔργο τοποθετεῖ τὸ ἑλληνικὸ φαινόμενο τῶν περιοδικῶν στὸ διεθνὲς προσκήνιο, ἐμπλουτίζοντας τὰ παραδείγματα μὲ ἕνα ἀκόμα, τὸ ἑλληνικό. Ἡ ἔκδοση τοῦ
12 ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ ἔργου συμπίπτει μὲ τὸ ἔτος συμπλήρωσης τῶν 200 χρόνων ἀπὸ τὴν ἔναρξη τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης καὶ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ τὸ θεωρήσει σημαδιακό. Χωρὶς ἐλεύθερη ὑπόσταση δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἀναπτυχθεῖ καὶ νὰ ξεδιπλωθεῖ ὁ πλοῦτος τοῦ ἑλληνικοῦ περιοδικοῦ Τύπου, ὅπως ἀποτυπώνεται καὶ τὸν παρακολουθοῦμε, καθρέφτη τῆς κοινωνίας ποὺ διαμορφώνεται ἀκολουθώντας τὰ βήματα τῆς Δύσης καὶ συγχρόνως, διατηρώντας παραδοσιακὰ χαρακτηριστικά. Μὲ αὐτὴν τὴν ἔννοια συμπεριλαμβάνεται στὶς ἐπετειακὲς ἐκδόσεις τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς. Τὰ Ἑλληνικὰ περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰ., ἔργο ζωῆς τῆς Μάρθας Καρπόζηλου, ἐντάσσονται στὴν σειρὰ ἐκδόσεων «Μέθοδοι καὶ ἐργαλεῖα» τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς. Ὁ πρῶτος τόμος εἶναι μιὰ ὑποδειγματικὴ εἰδολογικὴ μέθοδος προσέγγισης καὶ ὁ δεύτερος ἕνα ἐργαλεῖο ποὺ ἀγγίζει τὸ ὅριο τοῦ ἐξαντλητικοῦ. Μὲ τὸν διττὸ αὐτὸ χαρακτήρα, εἶναι ἔργο ὑποδομῆς, καθὼς δὲν ὑπάρχει ἄλλο παρόμοιο ποὺ νὰ καταγράφει συνολικὰ τὴν παραγωγὴ τῶν ἑλληνικῶν περιοδικῶν τοῦ 19ου αἰ., καὶ συνεπῶς καλύπτει ἕνα ἔλλειμμα τῆς ἑλληνικῆς βιβλιογραφίας. Ἀποτελεῖ ἐργαλεῖο ἔρευνας καί, συγχρόνως, φιλοδοξεῖ νὰ γίνει ἔργο ἀναφορᾶς. Παράλληλα, ἡ προτασσόμενη Εἰσαγωγὴ προσφέρει μιὰ ἀνανεωμένη ἐρευνητικὴ πρόταση ὅσον ἀφορᾶ τὴν διαδρομὴ καὶ τὶς ἰδιαίτερες πτυχὲς τῆς ἱστορίας τοῦ ἑλληνικοῦ περιοδικοῦ Τύπου τοῦ 19ου αἰ. Ἡ ἔκδοση, ἂν καὶ ἡ ἀρχικὴ σκέψη ἦταν νὰ «χωρέσει» σὲ ἕναν, ἔστω πολυσέλιδο τόμο, ἐντέλει στὴν πράξη ἀποδείχθηκε ὅτι ἀπαιτοῦσε πολὺ περισσότερο χῶρο, ὁπότε δομήθηκε σὲ δύο τόμους. Ὁ πρῶτος τόμος ξεκινᾶ μὲ τὸ χρονικὸ τῆς ἔρευνας, ποὺ πάει πίσω σαράντα χρόνια, τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1977! Στὸ ἔργο ἔχουν ἐμπλακεῖ μὲ τὸν ἕναν ἢ τὸν ἄλλο τρόπο πολλοὶ ἄνθρωποι, μὲ διαφορετικὲς ἰδιότητες, ἀπὸ διάφορες θέσεις σὲ ἕνα μακρὺ διάστημα. Ὅλοι πίστευαν στὴν πρωτοβουλία ἀλλά, δυστυχῶς, ὁρισμένοι δὲν ζοῦν γιὰ νὰ μοιραστοῦμε αὐτὴν τὴν χαρά. Ἀκολουθεῖ ἡ μεστὴ Εἰσαγωγή. Ὑπογραμμίζεται ἡ σημασία τῶν περιοδικῶν καὶ ἡ ἐπιρροή τους σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο. Παρακολουθεῖται ἡ πορεία τους μέσα στὸν χρόνο. Εἰδικὸ μέρος ἀναφέρεται στοὺς συνδρομητὲς καὶ στὸ συγκεκριμένο κοινὸ τῶν ἀναγνωστῶν περιοδικῶν. Ἐνδεικτικὸς ὁ πίνακας ποὺ καταγράφει τοὺς τόπους ὅπου τυπώνονται καὶ κυκλοφοροῦν τὰ περιοδικὰ καὶ τὰ τραβήγματα, τὸν ἀριθμὸ ἀντιτύπων, ποὺ κυμαίνονται ἀπὸ 300 ἕως τὸ ἐντυπωσιακὸ νούμερο 10.000 (αὐτοαναφορὰ τοῦ Δελτίου τῆς Βιομηχανικῆς καὶ Ἐμπορικῆς Ἀκαδημίας τῶν ἐτῶν 1895-1900). Ἀκόμα, ἡ Εἰσαγωγὴ ἀναφέρεται στοὺς οἰκονομικοὺς ὑποστηρικτές, χορηγοὺς καὶ ἀρωγούς, τὴν σημασία καὶ προσδιορισμὸ τῆς ἐπιλογῆς τίτλου καὶ ὑποτίτλου, συνήθως φιλόδοξων, τοὺς ἐκδότες καὶ τοὺς συνεργάτες τους, τὰ μότο, ἐμβληματικὲς ρήσεις ποὺ χαρακτηρίζουν τὸν ἐκδότη καὶ προσδίδουν ταυτότητα στὸ ἔντυπο. Ἰδιαίτερο μέρος ἀφιερώνεται στὰ «Γραφεῖα καὶ Τυπογραφεῖα» περιγράφοντας τὴν δυναμικὴ τῆς χρήσης τεχνολογικῶν ἐξοπλισμῶν καὶ μεθόδων καὶ τοῦ ἐκσυγχρονισμοῦ. Ἀναλύονται ἡ κυκλοφορία καὶ ἡ περιοδικότητα. Τὰ σχήματα ποὺ υἱοθετήθηκαν, οἱ συνδρομὲς καὶ οἱ πωλήσεις καὶ ὁ τρόπος διακίνησης ἀπασχολοῦν καὶ καταλαμβάνουν κομμάτι τῆς Εἰσαγωγῆς-μελέτης, ἡ ὁποία κλείνει μὲ τὸ πέρασμα ἀπὸ τὸν ἔντυπο κόσμο, ποὺ φυλάσσεται στὶς βιβλιοθῆκες, στὸ ψηφιακὸ ἄυλο σύμπαν. Ἡ Βιβλιογραφία, ἑλληνικὴ καὶ μή, εἶναι πλούσια. Παρουσιάζονται ἄρθρα στὸν ἡμερήσιο καὶ περιοδικὸ Τύπο, συνεδριακὲς συμβολές, μονογραφίες καὶ διατριβές. Μὲ μιὰ ματιὰ μπορεῖ νὰ παρατηρήσει κανεὶς ὅτι, ἐνῶ διακρίνεται αὐξημένο ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν παρουσίαση καὶ μελέτη περιοδικῶν, αὐτὸ ἀφορᾶ κυρίως δημο-
ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ 13 σιεύσεις σὲ περιοδικά. Οἱ συγκροτημένες αὐτοτελεῖς μονογραφίες σπανίζουν. Σπουδαία δουλειὰ στὸν τομέα καταγραφῆς, μελέτης καὶ ἀνάδειξης ἑλληνικῶν περιοδικῶν ἔχει νὰ ἐπιδείξει τὸ Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο Ἑλληνικῆς Νεολαίας (ΙΑΕΝ). Τὸ μεγαλύτερο μέρος τῶν μεταπτυχιακῶν ἐργασιῶν καὶ διδακτορικῶν διατριβῶν παραμένουν ἀνέκδοτες, στὴν περιοχὴ τῆς «γκρίζας» παραγωγῆς. Στὶς Συντομογραφίες ἀποτυπώνονται συγκεντρωτικὰ οἱ βιβλιοθῆκες στὶς ὁποῖες πραγματοποιήθηκε ἔρευνα προκειμένου νὰ ἐντοπιστοῦν ἑλληνικὰ περιοδικὰ καὶ νὰ καταγραφοῦν τὰ σωζόμενα τεύχη. Περιλαμβάνονται ἀθηναϊκὲς ἀλλὰ καὶ περιφερειακὲς βιβλιοθῆκες, Δημόσιες Κεντρικὲς Βιβλιοθῆκες καὶ Δημοτικὲς ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα, Ἑταιρειῶν καὶ Συλλόγων. Συμπεριλαμβάνονται Πανεπιστημιακὲς Βιβλιοθῆκες τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀμερικῆς. Δὲν λείπουν καὶ τὰ Ψηφιακὰ Ἀποθετήρια. Ὁ πρῶτος τόμος ὁλοκληρώνεται μὲ Εὑρετήρια Ἐκδοτῶν, Τυπογραφείων καὶ Τόπων, ὅπου κυριαρχεῖ ἡ Ἀθήνα καὶ ἕπεται ἡ Κωνσταντινούπολη. Ὁ δεύτερος τόμος ἐμφανίζει τὰ ἑλληνικὰ περιοδικὰ μὲ ἀλφαβητικὴ τάξη. Περιλαμβάνει τὰ πεδία περιγραφῆς: τίτλος, ὑπότιτλος, μότο, ἐκδότης/-τρια, διευθυντής/-ρια, τόπος, τυπογραφεῖο ἢ καὶ τυπογραφεῖα, κυκλοφορία, συχνότητα, σχῆμα καὶ φυσικὴ περιγραφή, συνδρομή, σὲ ποιὲς βιβλιοθῆκες ἀπαντᾶται ἡ ἔντυπη μορφὴ καὶ ἂν ὑπάρχει σὲ ψηφιακὴ μορφή, βιβλιογραφία σὲ σχέση μὲ τὴν ἐγγραφὴ καὶ σχόλια. Οἱ τεκμηριώσεις τῶν περιοδικῶν μπορεῖ σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις νὰ μὴν εἶναι τοῦ ἴδιου περιγραφικοῦ βάθους. Σὲ ἄλλες ἡ τεκμηρίωση εἶναι λεπτομερὴς καὶ μακροσκελής, σὲ ἄλλες ἐπιγραμματική. Οἱ λόγοι ποικίλλουν. Οἱ δυσκολίες ἀποτύπωσης τοῦ Τύπου ἀφοροῦν ὅλα τὰ χαρακτηριστικά του. Ἀποτελοῦν τὸ δυσκολότερο εἶδος καταγραφῆς καὶ τεκμηρίωσης. Ἀντίθετα ἀπὸ τὶς μονογραφίες, ποὺ τὶς χαρακτηρίζει ἡ σταθερότητα στοιχείων ἐφόσον ἐκδοθοῦν, ὁ περιοδικὸς Τύπος εἶναι ρευστὸς ἀπὸ ὅλες τὶς ἀπόψεις. Οἱ ἀλλαγὲς εἶναι συχνὸ φαινόμενο. Ἀλλαγὲς στὸν τίτλο, τὸν ὑπότιτλο, τὸν ἐκδότη, διευθυντή, συνεργάτες, τυπογραφεῖο ἀλλὰ καὶ στὸ σχῆμα, τόπο ἔκδοσης, συχνότητα, σὲ ἕνα ἢ καὶ περισσότερα πεδία περιγραφῆς, μὲ ἀποτέλεσμα ἡ ἀποτύπωσή τους νὰ ἀπαιτεῖ σχολαστικὴ προσοχή, παρατηρητικότητα, ἰδιαίτερη ὑπομονὴ καὶ ἐπιμονή, συσσωρευμένη ἐμπειρία, γνώση τῆς πνευματικῆς ζωῆς, ἔλεγχο προσώπων καὶ πραγμάτων. Ἡ Μάρθα Καρπόζηλου ἔχει ἐπισκεφθεῖ πολλὲς βιβλιοθῆκες τῆς ἐπικράτειας μὲ στόχο νὰ συναντηθεῖ μὲ ὅσο τὸ δυνατὸν περισσότερους τίτλους περιοδικῶν, διατηρώντας ἄριστες σχέσεις μὲ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ πρόθυμα τὴν στήριξαν στὴν ἔρευνά της. Ἡ Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς μὲ τὴν σειρά της, ἀφοῦ ἀνέτρεξε ἐξαντλητικὰ γιὰ συμπληρωματικὰ στοιχεῖα στὸ ἀπόθεμα τῆς δικῆς της Συλλογῆς, στράφηκε στὸ δίκτυο ποὺ ἔχει ἀναπτύξει μὲ τὴν πάροδο τῶν ἐτῶν. Τὸ ἐνεργοποίησε προκειμένου νὰ συμπληρώσει πληροφορίες, νὰ ἐλέγξει ἄλλες, νὰ διευκρινίσει ἐρωτηματικά, νὰ φωτογραφίσει ἐξώφυλλα. Ἡ κρίση ὑγείας τοῦ COVID-19, ποὺ παρέσυρε τὸ σύνολο τῆς κοινωνίας, ἔβαλε καὶ στὴν περίπτωση αὐτὴ ἐμπόδια, δυσκολεύοντας τὴν ἐπικοινωνία καὶ τὶς αὐτοψίες, ὅμως ἔπρεπε νὰ μπεῖ μιὰ τελεία, ἢ ἔστω μιὰ ἄνω τελεία. Κρίθηκε ἀπαραίτητο τὰ λήμματα νὰ συνοδεύονται ἀπὸ τὴν εἰκονογράφηση τῆς σελίδας ἐξωφύλλου ὅσο τὸ δυνατὸν περισσότερων περιοδικῶν. Καταβλήθηκε μεγάλη προσπάθεια πρὸς τὴν κατεύθυνση αὐτή, καὶ ὄχι μόνο γιὰ ἕνα καλλιτεχνικότερο ἀποτέλεσμα τῆς παρούσας ἔκδοσης. Ἡ εἰκονογράφηση τῶν πρωτοσέλιδων προ-
14 ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ σφέρει ἐπιπλέον πληροφορίες. Μαρτυρᾶ τὰ τεχνολογικὰ μέσα καὶ τὴν ἐξέλιξή τους, τὶς οἰκονομικὲς δυνάμεις τῆς περιοδικῆς ἀπόπειρας καὶ συγχρόνως ἀποτυπώνει τὴν αἰσθητικὴ τοῦ 19ου αἰ. Τὰ τυπογραφικὰ στοιχεῖα (καλλιγραφικὰ καὶ ἁπλά), τὰ κοσμήματα (μικρά, μεγαλύτερα, ἀκόμα καὶ συνθέσεις), οἱ γραμματοσειρές, τὸ κειμενικὸ στήσιμο (μονόστηλο, δίστηλο ἢ μεικτό), ἡ εἰκονογράφηση (ξυλογραφίες, λιθογραφίες καὶ ἄλλα), τὰ εἰκαστικὰ θέματα ποὺ ἐμπνέουν, ἀκόμα καὶ ἡ ὑφὴ ἢ τὸ χρῶμα τοῦ χαρτιοῦ ἀποκαλύπτουν σειρὰ χρήσιμων στοιχείων, ἐπιρροὲς καὶ ἀλληλεπιδράσεις, ἀπόπειρες πρωτοπορίας καὶ πρωτοτυπίας. Τὰ ἐξώφυλλα ποὺ παρατάσσονται ζωντανεύουν ἕνα μέρος τῆς ἔντυπης παραγωγῆς τῆς ἐποχῆς τους. Ὀξύνουν τὴν ἀντίληψή μας γιὰ τὸν 19ο αἰώνα. Ἡ γραμματοσειρὰ ποὺ χρησιμοποιήθηκε στοὺς τόμους σχεδιάστηκε καὶ μεταφέρθηκε ἠλεκτρονικὰ ἀπὸ τὸν Γιῶργο Ματθιόπουλο, σχεδιαστή, λέκτορα Ἐφαρμογῶν στὴν Σχολὴ Ἐφαρμοσμένων Τεχνῶν καὶ Πολιτισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου Δυτικῆς Ἀττικῆς. Ἀπὸ τὴν θέση αὐτὴ τὸν εὐχαριστοῦμε γιὰ τὴν αὐθόρμητη καὶ γενναιόδωρη συμβολή του. Γιὰ τὶς ἀνάγκες τοῦ συγκεκριμένου βιβλίου δημιουργήθηκε ψηφιακὸ ἑλληνικὸ πολυτονικὸ ἀλφάβητο καὶ λατινικό. Ὀνομάστηκε GFS Estia γιατὶ ἐντοπίζεται στὸ περιοδικὸ Ἑστία ἀπὸ τὸ 1876, ἀποτελώντας ἀπὸ τὶς πρῶτες ἐφαρμογές της. Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι ἡ Ἑστία εἶναι τὸ μακροβιότερο ἑλληνικὸ περιοδικὸ ποὺ ἐξακολουθεῖ νὰ κυκλοφορεῖ καὶ στὶς μέρες μας ὡς Νέα Ἑστία. Τὸ δίτομο ἔργο ποὺ ἀναφέρεται στὰ περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰ. μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ ἀκολουθεῖ καὶ τὴν τυπογραφικὴ αἰσθητικὴ τοῦ 19ου αἰ. Ὁμάδα τῆς Βουλῆς ὄχι μόνο πίστεψε στὸ ἔργο καὶ ἀφοσιώθηκε ἕως ὅτου ὁλοκληρωθεῖ, μὲ πίστη γιὰ τὴν χρησιμότητά του, ἀλλὰ ἐργάστηκε ἀδιάσπαστα μὲ σκοπὸ νὰ πετύχει ἕνα ὑποδειγματικὸ τυπογραφικὸ στήσιμο, τὴν καλύτερη δυνατὴ φιλολογικὴ ἐπιμέλεια, τὸν ἔλεγχο καὶ ἐπανέλεγχο καὶ τὴν συμπλήρωση τῶν λημμάτων. Ἡ συλλογικὴ προσπάθεια τῆς Ἑλένης Ἀντωναράκου, τοῦ Δημήτρη Ζαζᾶ, τῆς Ἰουλιανῆς Θεοδόση, τῆς Ἑλένης Μουζουράκη καὶ τοῦ Γιάννη Σπινθουράκη ἔδωσαν τὸ τελικὸ ἀποτέλεσμα. Ἑπόμενο βῆμα εἶναι τὸ σύνολο τῶν πληροφοριῶν νὰ ἀναρτηθεῖ στὸν Δημόσιο Κατάλογο τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς, ὁ ὁποῖος ἤδη διαθέτει 30.640 ἐγγραφὲς τίτλων περιοδικῶν, ποὺ περιλαμβάνουν τὶς ἐφημερίδες τῆς περιφέρειας, τὰ περιοδικὰ καὶ τὶς ἐκδοτικὲς σειρές. Μέσω τοῦ Καταλόγου οἱ πληροφορίες θὰ εἶναι ἀνοικτὲς καὶ προσβάσιμες ἀφενὸς καὶ ἀφετέρου αὐτόματα θὰ ξεκινήσει ἡ συμπλήρωση, ὁ ἐμπλουτισμός, ἡ ἀναβάθμιση καὶ ἡ διασύνδεση μὲ τὰ πλήρη ψηφιοποιημένα κείμενα καὶ ἡ δυνατότητα ἁπλῆς ἢ σύνθετης ἀναζήτησης. Ἡ ἔλλειψη καταγραφῆς τοῦ ἑλληνικοῦ περιοδικοῦ Τύπου τοῦ 19ου αἰ. θὰ ἔχει τεθεῖ ὑπὸ ἔλεγχο. Ἕλλη Δρούλια Ἀθήνα, Μάρτιος 2021
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Ἡ ἰδέα γιὰ τὴν παρούσα ἐργασία ξεκίνησε στὸν αὔλειο χῶρο τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ ΑΠΘ, τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1977. Ὁ Ἄλκης Ἀγγέλου μόλις εἶχε τελειώσει τὸ μάθημά του γιὰ τὸν Ἑλληνικὸ Ρομαντισμό, στὸ νέο, τότε ἀκόμη, κτίριο τῆς Φιλοσοφικῆς, καὶ κατευθυνόταν πρὸς τὸ γραφεῖο του στὸ παλιὸ ἐμβληματικὸ κτίριο τοῦ Πανεπιστημίου. Ἐκεῖ, λοιπόν, μπροστὰ στὴν πόρτα τοῦ Σχολείου Ἑλληνικῆς Γλώσσας τοῦ Ἱδρύματος Τριανταφυλλίδη, μόλις μὲ προσπέρασε, ἔκανε μιὰ ἀπότομη μεταβολὴ καὶ μὲ ρώτησε ἀπὸ ποῦ εἶχα ξεφυτρώσει στὴν πρώτη-πρώτη σειρὰ στὸ ἀμφιθέατρο. Πρόλαβα νὰ χαμογελάσω ἀμήχανα, ὅταν ἐμφανίστηκε, σὰν ἀπὸ μηχανῆς θεός, μιὰ γνωστή μου βοηθὸς τοῦ Σπουδαστηρίου ΝΕΦ, ἡ ὁποία ἀνέλαβε νὰ μὲ συστήσει στὸν κύριο καθηγητὴ προτοῦ τὸν προσκαλέσει σὲ δεῖπνο. Καθὼς ἐκείνη ἀπήγγειλε τὸ βραδινὸ μενού, ἐγὼ σύξυλη ἀναρωτιόμουν τί θὰ μποροῦσα ἄραγε νὰ ἀπαντήσω στὸν δύσκολο, κατὰ γενικὴ ὁμολογία, Ἀγγέλου. Τὸ πρῶτο πράγμα ποὺ σκέφτηκα ἦταν τὰ «φωσάκια», μιὰ λέξη ποὺ μὲ εἶχε ἐντυπωσιάσει καὶ ποὺ εἶχε ἀκουστεῖ δύο φορὲς στὴν διάρκεια τοῦ μαθήματος. Τὰ «φωσάκια» ἦταν τὰ περιοδικὰ ὄργανα τοῦ ρομαντισμοῦ, τὸ ἕνα μάλιστα, ἡ ΧΡΥΣΑΛΛΙΣ, εἶχε κατονομαστεῖ καὶ βεβαίως μοῦ εἶχε ἀρέσει ὡς τίτλος. Ὁπότε εἶπα δειλὰ-δειλά, ὅτι ὅλα αὐτὰ τὰ φωσάκια, κύριε καθηγητά, θὰ μὲ ἐνδιέφεραν μήπως θὰ μποροῦσα νὰ κάνω μιὰ ἐργασία, ἀλλὰ ἐπειδὴ ἤμουν ἐργαζόμενη φοιτήτρια θὰ ἤθελα νὰ ξέρω πότε ἔπρεπε νὰ τὴν παραδώσω. Ὁ Ἀγγέλου μὲ ἄκουσε προσεκτικά, μὲ κάλεσε στὸ γραφεῖο του, καὶ μοῦ εἶπε ἐντελῶς προφητικά: Χρονοδιαγράμματα δὲν βάζουμε, ὅποτε τὴν τελειώσετε, τὴν παραδίδετε. Ἰδού, λοιπόν, μόλις σαράντα χρόνια ἀργότερα, κι ἀφοῦ ἔχει περάσει ἀπὸ σαράντα κύματα, παραδίδω ἐπιτέλους μιὰ διευρυμένη μελέτη στὴν δημοσιότητα, ὅπως θὰ ἔγραφε καὶ ὁποιοσδήποτε ἀπὸ τοὺς χιλιάδες συνεργάτες τῶν περιοδικῶν ποὺ βιβλιογραφοῦνται σὲ τοῦτον ἐδῶ τὸν τόμο. Στὴν ἴδια ἐκείνη σύντομη συνάντηση, ὁ Ἀγγέλου μοῦ ἔδωσε τὸ ἐπισκεπτήριό του, ποὺ τὸ φυλάω ἀκόμη, καὶ τὸ τηλέφωνο τοῦ ἐκδοτικοῦ οἴκου Ἑρμῆς. Μοῦ ἔδωσε, ὅμως, καὶ ἕνα ἀκόμη μαγικὸ χαρτάκι μὲ ἕνα ἄλλο τηλέφωνο. Τὸ τηλέφωνο τοῦ Μάνου Χαριτάτου. Ὅσοι γνώρισαν τὸν Χαριτάτο μποροῦν νὰ φανταστοῦν τί ἀκριβῶς μοῦ προσέφερε τὸ νεοσύστατο ΕΛΙΑ. Ἴσως ἀρκεῖ μόνο νὰ σημειώσω ὅτι στὴν πρώτη μου ἐπίσκεψη, στὸ ρετιρὲ τῆς Ἑλλανίκου καὶ Ριζάρη γωνία, ὁ Χαριτάτος, ποὺ εἶχε ἔρθει νὰ μὲ παραλάβει μὲ τὴν μηχανή του ἀπὸ τὴν Πλατεία Παγκρατίου, μοῦ ἔδειξε τὰ ράφια μὲ τὰ ἀγαπημένα του περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰώνα καὶ μοῦ εἶπε: Ἐγὼ τώρα φεύγω, πάω στὴν δουλειά μου –ἦταν τότε Διευθυντὴς τοῦ Μουσείου τῆς Πόλεως τῶν Ἀθηνῶν– ἂν χρειαστεῖς κάτι, πάρε τηλέφωνο. Ἔτσι ἄρχισε ἡ συνεργασία μας, μὲ ἀμοιβαία ἐκτίμηση καὶ ἐμπιστοσύνη, ἀτέλειωτες συζητήσεις γιὰ ἐντελῶς παρανοϊκὲς λεπτομέρειες γύρω ἀπὸ τὸ ἕνα ἢ τὸ ἄλλο ἔντυπο, συζητήσεις ποὺ ἀμφότεροι ἀντιλαμβανόμασταν ὅτι δὲν εἶχαν καμία σημασία γιὰ κανέναν ἄλλον, ποὺ ὅμως γιὰ ἐμᾶς ἀποτελοῦσαν πολὺ σοβαρὰ ζητήματα. Τὸ πρῶτο καὶ κύριο ζητούμενο ἦταν ὁ
ἐντοπισμὸς τῶν περιοδικῶν καὶ ἐν συνεχείᾳ ἡ καταγραφή τους. Ἤδη τὸ ΕΛΙΑ διέθετε μιὰ ἀξιόλογη συλλογή, ὡστόσο τὰ περισσότερα ἀπὸ τὰ περιοδικά του ὑπῆρχαν εἴτε στὴν Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς εἴτε στὴν Ἐθνικὴ Βιβλιοθήκη εἴτε καὶ στὶς δύο. Βεβαίως ἡ οὐσιαστικὴ διαφορὰ ἦταν ὅτι στὸ ΕΛΙΑ μποροῦσα νὰ τὰ δῶ ὅποτε καὶ ὅπως ἤθελα, ἐνῶ στὶς δημόσιες βιβλιοθῆκες ἡ κατάσταση ἦταν ἐπιεικῶς ἀπαράδεκτη, καὶ σίγουρα πολὺ μακριὰ ἀπὸ αὐτὸ ποὺ περίμενα, ἔχοντας πρόσφατα ἐπιστρέψει ἀπὸ τὶς ΗΠΑ μὲ ἕνα μεταπτυχιακὸ στὴν βιβλιοθηκονομία. Ξεκίνησα, λοιπόν, ἀπὸ τὰ εὔκολα, δηλαδή, ἀπὸ τὴν συλλογὴ τοῦ Χαριτάτου, προχώρησα στὴν Γεννάδειο, τὴν Ζωσιμαία στὰ Γιάννινα (Βιβλιοθήκη Σπυρίδωνος Λάμπρου), τὴν Κεντρικὴ Βιβλιοθήκη τοῦ ΑΠΘ (Βιβλιοθήκη Νικολάου Πολίτη, Συλλογὴ Ἀνταλλαξίμων κ.ἄ.) καὶ τὴν Δημοτικὴ Βιβλιοθήκη τῆς Θεσσαλονίκης (Συλλογὴ Ἀλεξάνδρου Λευκαδίτη) καθὼς καὶ σὲ μικρότερες βιβλιοθῆκες τῆς περιφέρειας. Κι ὅταν ἀναγκαστικὰ πλέον ἔπρεπε νὰ ξαναγυρίσω στὶς δύο μεγάλες βιβλιοθῆκες τῆς Ἀθήνας, πάλι κατέφυγα στὸν Χαριτάτο γιὰ τὰ γνωστὰ τηλεφωνήματα καὶ τὶς μισάνοιχτες πόρτες. Στὴν Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς κατόρθωσα νὰ εἰσχωρήσω στὰ βιβλιοστάσια καὶ νὰ δῶ ἀρκετοὺς τίτλους ποὺ δὲν ὑπῆρχαν πουθενὰ ἀλλοῦ, ἐνῶ στὴν Ἐθνικὴ Βιβλιοθήκη μποροῦσα μὲν νὰ ἐξυπηρετηθῶ, μόνο στὸ ἀναγνωστήριο, ἐννοεῖται μὲ τὸ σταγονόμετρο καὶ μὲ ὅλα τὰ γνωστά, στοὺς ἐρευνητὲς τῆς δεκαετίας τοῦ ’70, εὐτράπελα παρατράγουδα. Μὲ τὸν ζῆλο καὶ τὴν ἄγνοια τοῦ νεοφώτιστου ἔψαχνα ἀκατάπαυστα καὶ ἔχοντας τὸν Μάνο Χαριτάτο σύμμαχο καὶ ἐμψυχωτή, πίστευα ὅτι μποροῦσα νὰ συγκεντρώσω ὅλα τὰ περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰώνα καὶ νὰ δώσω τόσα καὶ τέτοια στοιχεῖα γιὰ τὸ καθένα ἔτσι ὥστε νὰ ἀνοίξει ὁ δρόμος γιὰ τὴν μελέτη τους, διευκολύνοντας τοὺς ἐρευνητὲς στὶς ἀναζητήσεις τοῦ πρωτογενοῦς ὑλικοῦ. Στὴν πορεία τὰ πράγματα ἄλλαξαν. Κατὰ τὸ δεύτερο ἔτος τῆς ἔρευνας, ἐντελῶς τυχαῖα, τὸ ἐνδιαφέρον μου στράφηκε στὰ ἀφιερωματικὰ τεύχη τῶν περιοδικῶν, ποὺ στὴν πλειονότητά τους ἄνθησαν τὸν 20ὸ αἰώνα. Ὅταν ἔδειξα στὸν Μάνο μερικὰ ὡραῖα ἀφιερώματα, ἐνθουσιάστηκε καὶ ἐκεῖνος καὶ ἔτσι προέκυψε ἡ ἔκδοση τοῦ ΕΛΙΑ γιὰ τὰ ἀφιερωματικὰ τεύχη.1 Στὴν συνέχεια ἀσχολήθηκα μὲ ἄλλες ἐπὶ μέρους θεματικὲς ἑνότητες στὸν χῶρο πάντα τῶν περιοδικῶν. Ἡ μία ἀφοροῦσε τὰ παιδικὰ καὶ νεανικά, καὶ ἡ δεύτερη αὐτὰ ποὺ ὀνόμασα οἰκογενειακὰ-φιλολογικά. Ἀμφότερες προέκυψαν μέσα ἀπὸ τὸ ΕΛΙΑ ὅταν αὐτὸ στεγαζόταν ἀκόμη στὸ σπίτι τοῦ Μάνου Χαριτάτου καὶ στὰ παρακολουθήματά του. Ἡ πρώτη ξεκίνησε μέσα ἀπὸ συζητήσεις μὲ τὸν Φίλιππο Ἠλιοῦ, τακτικὸ θαμώνα τῆς Ἑλλανίκου, καὶ ἐν συνεχείᾳ μὲ δική του προτροπὴ καὶ πίεση ἐντάχθηκε στὸ Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο Ἑλληνικῆς Νεολαίας. Ἡ δεύτερη ξεκίνησε ἐπίσης στὸ Παγκράτι καὶ κατέληξε στὸ Πανεπιστήμιο Ἰωαννίνων ὡς διδακτορικὴ διατριβὴ μὲ ἐπιβλέποντα τὸν Γιῶργο Βελουδῆ. Ἀργότερα, μετὰ ἀπὸ πρόσκληση τοῦ Γ.Π. Σαββίδη καὶ μέσα ἀπὸ τὴν συμμετοχή μου στὸ Ἀρχεῖο Νεοελληνικῆς Λογοτεχνικῆς Κριτικῆς τοῦ ΜΙΕΤ, βγῆκαν τὰ Κριτικὰ Κείμενα.2 Ἡ καταγραφή, ὡστόσο, τοῦ συνόλου παρέμενε ἕνα συνεχὲς ζητούμενο. Τὸ 1990 1. Μ. Καρπόζηλου, Ἀφιερώματα περιοδικῶν: Συμβολὴ στὴν καταγραφή τους (1880-1980), ΕΛΙΑ, Ἀθήνα 1982, πρβ. καὶ Μ. Καρπόζηλου, Τεύχη-ἀφιερώματα τῶν ἑλληνικῶν περιοδικῶν (1879-1997), Τυπωθήτω, Ἀθήνα 1999. 2. Μ. Καρπόζηλου, Ἑλληνικὸς νεανικὸς τύπος (1830-1914), Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο Ἑλληνικῆς 16 ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ
ἀνακοινώσαμε μὲ τὸν Μάνο Χαριτάτο στὸ Πρῶτο Συνέδριο Ἑλληνικῆς Βιβλιογραφίας ὅτι θὰ συνεργαζόμασταν, σὲ μιὰ προσπάθεια νὰ δεσμεύσουμε ἐκ νέου τοὺς ἑαυτούς μας στὴν ἔρευνα.3 Μὲ τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου ἡ ὁλοκλήρωσή της φαινόταν ἀκατόρθωτη, καθὼς ἀμφότεροι στραφήκαμε σὲ διάφορα ἄλλα ἀντικείμενα. Παρ᾽ ὅλα αὐτὰ ὅταν ἀλληλογραφούσαμε γιὰ ἄλλα θέματα, ἡ βιβλιογραφία ἦταν πάντα ἐκεῖ, σὰν ἕνα ἐσωτερικὸ ἀστεῖο περισσότερο παρὰ κάτι ἄλλο. Ὅσο περνοῦσε ὁ χρόνος –καὶ ὅπως συμβαίνει σὲ ἀνάλογες περιπτώσεις– σποραδικὰ ἐκείνη ἡ παλιὰ ἰδέα ἐμφανιζόταν σὰν μιὰ προοπτικὴ ποὺ θὰ μᾶς ἔδινε τὴν ἀφορμὴ νὰ τὰ ποῦμε ἀπὸ κοντά, νὰ κάνουμε ἐκ νέου σχέδια, νὰ ἀνταλλάξουμε πληροφορίες καὶ ὑλικό. Ἀλλὰ τὴν ἴδια στιγμὴ ὑπῆρχε ἡ ἐπίγνωση ὅτι μιλούσαμε γιὰ ἕναν μακρινὸ στόχο ἢ ἀκριβέστερα γιὰ κάτι ποὺ θέλαμε ἀλλὰ δὲν μπορούσαμε –γιὰ λόγους ἀνεξάρτητους τῆς θέλησής μας– νὰ ὑλοποιήσουμε. Ἔτσι ἔμειναν τὰ πράγματα, μετέωρα, γιὰ χρόνια. Ξαναέπιασα τὸ νῆμα τῆς ἔρευνας γύρω ἀπὸ τὴν βιβλιογραφία, τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 2013. Ἦταν μιὰ ἀπόφαση ποὺ προέκυψε μετὰ ἀπὸ προσωπικὲς περιπέτειες, τὸ ἐπικείμενο κλείσιμο τῆς διαδρομῆς μου στὸ ἑλληνικὸ πανεπιστήμιο καὶ τὴν αἴσθηση ὅτι εἶχα μιὰν ὑποχρέωση. Ὑποχρέωση ἔναντι ἑνὸς μοναδικοῦ καὶ γενναιόδωρου φίλου, τοῦ Μάνου, ποὺ συχνὰ-πυκνὰ ἔστελνε μιὰ φωτοτυπία ἢ στὴν συνέχεια μιὰ ψηφιακὴ φωτογραφία ἀπὸ κάποιο ἔντυπο τοῦ 19ου αἰώνα σὰν μιὰ ὑπόμνηση τῆς ἀναγκαιότητας ἑνὸς ἔργου ποὺ κάποτε εἴχαμε τόσο διεξοδικὰ συζητήσει. Σήμερα, μὲ τὴν σοφία ἐκείνη ποὺ μόνο ἡ ἡλικία καὶ οἱ ἀπώλειες μποροῦν νὰ προσφέρουν, σκέφτομαι ὅτι ἔπρεπε καὶ μπορούσαμε νὰ εἴχαμε βρεῖ τὸν χῶρο καὶ τὸν χρόνο γιὰ νὰ δουλέψουμε ἀπὸ κοινοῦ. Δὲν τὸ κάναμε. Καὶ αὐτὸ δυστυχῶς δὲν ἀλλάζει. Ὅταν τὸ 2013 ἄνοιξα τὰ κουτιὰ ὅπου μάζευα τὸ ὑλικὸ ἐπὶ χρόνια, βρέθηκα μπροστὰ σὲ μιὰ χαοτικὴ εἰκόνα. Πληροφορίες, φωτοτυπίες, πρωτότυπα τεύχη καὶ τόμοι, σημειώσεις καὶ ζητούμενα ὑπενθύμιζαν τὴν ἴδια τὴν διαδρομὴ μιᾶς ἔρευνας ποὺ εἶχε ξεκινήσει πρὶν ἀπὸ δεκαετίες. Οἱ ἀνάγκες τῆς νέας τεκμηρίωσης, ὀργάνωσης καὶ ταξινόμησης ἐγκαινίασαν μιὰ νέα περίοδο ἀναζητήσεων καὶ συναντήσεων μὲ φίλους καὶ φίλες, ἐρευνητὲς καὶ ἐρευνήτριες, ποὺ μὲ προθυμία συνέβαλαν στὸ ἀποτέλεσμα ποὺ κρατᾶτε στὰ χέρια σας. Δὲν μπορῶ παρὰ νὰ σκεφτῶ, τώρα ποὺ ἦρθε ἡ ὥρα –ἂν δὲν πέρασε κιόλας– νὰ δημοσιευτεῖ ἡ ἐργασία, πόσοι ἄνθρωποι βοήθησαν μὲ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλο τρόπο ἢ γιὰ νὰ τὸ πῶ καλύτερα ὁ καθένας καὶ ἡ καθεμιὰ μὲ τὸν τρόπο τους. Καὶ τὴν ἴδια στιγμὴ πόσους διαφορετικοὺς τόπους ἐπισκέφτηκα – νοερὰ καὶ κυριολεκτικὰ– μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ μπορέσω νὰ ἐντοπίσω ἕναν τίτλο, νὰ μετρήσω μία διάσταση, νὰ καταγράψω ἕνα τυπογραφεῖο. Τὰ περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰώνα, προορισμένα κάποτε νὰ ἔρχονται στὴν πόρτα μας, ἀπαιτοῦσαν πλέον νὰ χτυπήσει κανεὶς πολλὲς πόρτες μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ μπορέσει νὰ τὰ συναντήσει. Στὴν ἀρχὴ-ἀρχή, τότε ποὺ μόλις ξεκινοῦσα μὲ τὰ χειρόγραφα δελτία, ὁ πρῶτος Νεολαίας, Ἀθήνα 1987 Μ. Καρπόζηλου, Τὰ ἑλληνικὰ οἰκογενειακὰ-φιλολογικὰ περιοδικὰ (1847-1900), Πανεπιστήμιο Ἰωαννίνων, Ἰωάννινα 1991 καὶ Μ. Καρπόζηλου, Κριτικὰ κείμενα σὲ περιοδικὰ τοῦ 19ου αἰώνα: Τετράδια Ἐργασίας Α´, (1831-1863), Πανεπιστήμιο Ἰωαννίνων, Ἰωάννινα 2005. 3. Τὸ βιβλιογραφικὸ προσκήνιο στὴν Ἑλλάδα σήμερα. Πρακτικὰ πρώτου συνεδρίου ἑλληνικῆς βιβλιογραφίας, ΕΛΙΑ καὶ Σύλλογος Ἐκπαιδευτικῶν Λειτουργῶν Κολεγίου Ἀθηνῶν, Ἀθήνα 1990, σσ. 88, 193-201. ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ 17
18 ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ στὸν ὁποῖο τόλμησα νὰ τὰ δείξω δειλά, σχεδὸν ντροπαλά, ἦταν ὀ Δημήτρης Χατζῆς ποὺ ἐνθουσιάστηκε μὲ τὴν ἰδέα καὶ μὲ ἐνθάρρυνε νὰ συνεχίσω τὴν ἔρευνα. Στὴν μικρή του πόλη, τὰ Γιάννινα, τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, ἡ Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη στεγαζόταν στὸ σκοτεινὸ ἰσόγειο τοῦ σημερινοῦ Δημαρχείου. Τὸ προσωπικὸ τῆς Βιβλιοθήκης ἀποτελοῦνταν ἀπὸ τρία ὅλα κι ὅλα ἄτομα, ποὺ καμία σχέση δὲν εἶχαν οὔτε μὲ τὰ βιβλία οὔτε μὲ τὴν βιβλιοθηκονομία. Ὁ μὲν διευθυντὴς εἶχε μεταταγεῖ ἐκεῖ ἀπὸ μιὰ μετεμφυλιακὴ παιδόπολη, ὁ δὲ μονόφθαλμος ὑπάλληλος-κλητήρας ἦταν γενικῶν καθηκόντων. Ὁ μοναδικὸς τακτικὸς πελάτης στὸ κακοφωτισμένο ψηλοτάβανο ἀναγνωστήριο ἦταν ὁ Ἠπειρώτης ἱστοριοδίφης Στέφανος Μπέττης. Στὴν ἀρχὴ καὶ οἱ τρεῖς τους μὲ ἀντιμετώπισαν ὡς παρείσακτη καὶ μὲ ὑποδέχθηκαν συγκαταβατικά. Γυναίκα, νέα καὶ τὸ κυριότερο «ξένη». Στὴν συνέχεια, ἂν καὶ ποτὲ δὲν γίναμε μιὰ ὡραία παρέα, ὁμολογῶ ὅτι μὲ βοήθησαν ὁ καθένας μὲ τὸν τρόπο του νὰ ἐντοπίσω πράγματα θαμμένα καὶ ξεχασμένα γιὰ δεκαετίες. Πολλὰ σκόρπια τεύχη τυλιγμένα σὲ ξεθωριασμένο χαρτὶ καὶ δεμένα μὲ ξεφτισμένους σπάγκους ἦταν ὁλοφάνερο ὅτι ἀνοίχτηκαν γιὰ χάρη μου, τότε γιὰ πρώτη ἴσως καὶ τελευταία φορά. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν μεταστέγαση τῆς Βιβλιοθήκης στὶς σημερινές της ἐγκαταστάσεις, τὸ ἀνανεωμένο καὶ ἐνημερωμένο προσωπικὸ ἦταν πάντα πρόθυμο νὰ ὑπερβεῖ τὴν τυπικὴ ἐξυπηρέτηση. Ἡ Καίτη Τζάννου καὶ ὁ Νίκος Ἰωάννου μοῦ ἐπέτρεπαν νὰ φωτοτυπήσω περισσότερες ἀπὸ τὶς προβλεπόμενες σελίδες καὶ μὲ συνόδευαν στὰ βιβλιοστάσια γιὰ νὰ βρῶ ἐκεῖνο ἢ τὸ ἄλλο μοναδικὸ τεῦχος ποὺ εἶχα ἐντοπίσει στὸν χειρόγραφο δελτιοκατάλογο τῆς Συλλογῆς Λάμπρου. Αὐτὸς ὁ περίφημος, καὶ πολύτιμος γιὰ τὴν ἐποχή του, δελτιοκατάλογος, ποὺ ἕνα ἀντίγραφό του φυλασσόταν εὐλαβικὰ στὸ Σπουδαστήριο Μεσαιωνικῆς καὶ Νέας Ἑλληνικῆς Φιλολογίας τοῦ Πανεπιστημίου, εἶχε καταρτιστεῖ ἀπὸ φοιτητὲς τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς ὑπὸ τὴν καθοδήγηση τοῦ ἀείμνηστου Νίκου Παναγιωτάκη, ποὺ γνώριζε καὶ ἀγαποῦσε πολὺ τὰ βιβλία καὶ ἦταν ἕνας ἀκόμη ὑποστηρικτικὸς ὀπαδὸς τῆς βιβλιογραφίας τῆς Μάρθας. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Ζωσιμαία, πολλὲς εὐχαριστίες ὀφείλω στὸ προσωπικὸ τῶν περισσοτέρων βιβλιοθηκῶν ὅπου ἀναζήτησα τόμους, τεύχη, ἀκόμη καὶ σπαράγματα τευχῶν. Ἦταν πολλοὶ αὐτοὶ ποὺ ἀνταποκρίθηκαν πρόθυμα στὰ αἰτήματά μου, ἐνῶ δὲν ἔλειψαν καὶ ἐκεῖνοι ποὺ μὲ περνοῦσαν ἀπὸ διπλὸ κόσκινο προτοῦ καταδεχθοῦν νὰ καταλάβουν τί ἀκριβῶς ἀναζητοῦσα καὶ στὴν συνέχεια νὰ μοῦ ἐπιτρέψουν νὰ ἐξετάσω τοὺς καταχωνιασμένους θησαυρούς τους. Δυστυχῶς, ὑπῆρξαν καὶ ὁρισμένες βιβλιοθῆκες ποὺ παρέμειναν ἑρμητικὰ κλειστὲς παρ᾽ ὅλα τὰ ἀλλεπάλληλα κτυπήματα στὶς πόρτες τους. Ἰδιαίτερες εὐχαριστίες στὴν Κάτια Φλεριανοῦ γιὰ τὴν ἐποχὴ ποὺ τὰ περιοδικὰ τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς δὲν εἶχαν ἀκόμη μεταφερθεῖ στὸ Καπνεργοστάσιο τῆς Λένορμαν, τὴν Ἑλένη Γκαλίτσιου τῆς Πανεπιστημιακῆς Βιβλιοθήκης Ἰωαννίνων γιὰ τὴν χαμηλῶν τόνων ἄψογη ἐξυπηρέτηση, τὸν Ἀνέστη Σίτα στὸ Σπουδαστήριο ΜΝΕΣ τοῦ ΑΠΘ, τὸν προσηνὴ πατέρα Σεβαστιανὸ Φρέρη στὸ φιλόξενο καὶ σεμνὸ περιβάλλον τῆς Βιβλιοθήκης τῶν Πατέρων Ἰησουιτῶν Ἀθηνῶν, τὴν πάντοτε πρόθυμη Μαρία Ρακαλίδου καὶ βεβαίως τὸν Σπῦρο Πιέρρο γιὰ τὴν ἄμεση καὶ ἐκτὸς ὡραρίου ἀνταπόκρισή του στὶς ἀναζητήσεις μου, στὸ πάντοτε φιλικὸ περιβάλλον τοῦ πέμπτου ὀρόφου τῆς Δημοτικῆς Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης. Εὐχαριστῶ ἐπίσης τὸν Γιῶργο Κατσαμάκη τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τὸν Σάκη Κουρουζίδη, διευθυντὴ τῆς Εὐωνύμου Οἰκολογικῆς Βιβλιοθήκης, ποὺ τάχιστα μοῦ ἔστειλε ὅ,τι χρειαζόμουν, τὴν Γεωργία Κόκλα-Παπαδάτου τῆς Δημόσιας
RkJQdWJsaXNoZXIy MjYz